Etiuda dis-moll op. 8, nr 12 to jeden z ulubionych przeze mnie utworów Skriabina. Być może nawet jeden z ulubionych utworów w ogóle. Niestety w przypadku arcydzieł zachwyt absolutny może zaistnieć tylko w obliczu samego tworu – jego idei, zapisanej z przybliżoną dokładnością w nutach. Wykonanie takiego ‘intencjanalnego dzieła’ (R. Ingarden) to już inna sprawa. Tu też pojawia się problem, obok pogrzebanego psa.

Niektórzy znawcy tematu, ale i przeciętni melomani, uważają, że najlepszym wykonawcą muzyki Skriabina (być może nawet lepszym od samego kompozytora?) był Vladimir Horowitz. W zasadzie trudno się spierać z tą tezą, wszak uchodził on (i nadal uchodzi) za jednego z najwspanialszych pianistów XX wieku, a co więcej specjalizującego się w wykonywaniu muzyki kompozytorów rosyjskich i wschodnioeuropejskich. Dodatkowo jego sposób gry jest bardzo żywiołowy, zdawać by się mogło – wyłamujący się z jakichkolwiek konwenansów. Doskonała technika i głęboka ekspresja – to cechy z pewnością pożądane u pianisty grającego Skriabina.

Niestety im częściej mam okazję usłyszeć wykonania muzyki Skriabina inne niż Horowitzowskie, tym większe stają się moje wątpliwości, czy aby Horowitz rzeczywiście był najlepszy w tym temacie. Wszystko zaczęło się właśnie od wspomnianej na początku Etiudy, oraz jej niezwykłego wykonania przez Evgeny Kissina. Dopóki jednak go nie usłyszałem – kochałem się w Horowitzowskim popisie, który znajdziecie poniżej:

Co ciekawe, mojej Żonie performance ten nie podobał się nigdy. Twierdziła, że Horowitz “gra jak dziecko, za bardzo wali”, i chociaż w ‘głębi duszy’ dobrze rozumiałem co ma na myśli bezczelnie starałem się przekonać Ją, że jako słuchacz nieobyty z rosyjskim ekspresjonizmem zwyczajnie nie pojmuje w czym rzecz. Jednak jej wątpliwości dały mi wiele do myślenia, w końcu muzyka ma przecież wyrażać ludzkie emocje, które winny być zrozumiałe dla całej reszty gatunku homo-sapiens (nawet jeśli byłyby to uczucia przerysowane, skrajne – jak to jest w przypadku ekspresjonizmu). Idąc tym tokiem rozumowania – wykonawca takiej muzyki musi znaleźć wyważony sposób na wyrażenie uczuć uwięzionych przez kompozytora w dźwiękach, a raczej idei tychże dźwięków. Oczywiście ekspresjonizm polega na skrajnym subiektywizmie we wszystkich elementach ‘momentu estetycznego’ (interakcji pomiędzy kompozytorem, wykonawcą i odbiorcą), jednak subiektywizm nie oznacza przecież całkowitego niezrozumienia. Owo ‘wyważenie’ powinno być więc świadectwem dojrzałego podejścia do utworu, świadectwem osobistego pojęcia jego treści. Nie mówię tu o powściągliwości, o braku swobody – wręcz przeciwnie! Niestety Horowitz zdaje się momentami męczyć, grając Etiudę dis, zupełnie tak jak męczą się niedojrzałe muzycznie dzieci uczące się dopiero gry na instrumencie. Horowitzowi nie brakuje techniki, nie brakuje też pomysłu na wykonanie utworu. Jest za to przesada, męczenie instrumentu i słuchaczy. Jest powódź dźwięków, które brzmią zwyczajnie nieprawdziwie. Niektóre inne utwory wymagają przecież dynamiki ffff czy wręcz ‘torturowania’ instrumentu, ponieważ taka jest prawda i tego akurat prawda wymaga. Jednak nie w tym utworze, a raczej – nie w tym wykonaniu. Gdyby bowiem Horowitz czuł to na prawdę, gdyby czuł tą przesadę jako prawdę — przestawałaby być przesadą, stawałby się prawdą i wszystko brzmiałoby inaczej, chociaż prawie identycznie. Niestety dla wprawionego słuchacza (może nie powinienem generalizować, uściślę więc – dla mnie) wykonanie to sprawia wrażenie nieudanego, nieprawdziwego.

Być może nie doszedłbym do tych wniosków gdyby nie konfrontacja z wykonaniem Kissinowskim:

Tutaj zbędny jest już jakikolwiek komentarz. Kissin po prostu dobrze wie co robi. Ja też dobrze wiem słuchając właśnie tego wykonania.